Jedna z najczęstszych awarii po przejściu na LiFePO4 wygląda tak: silnik pracuje, alternator ładuje, a nagle gaśnie ploter, autopilot i radio. Czasem już się nie włączą. Czasem alternator przestaje ładować. Przyczyną bywa BMS, który odłączył akumulator podczas ładowania.
Norma ABYC E-13 dla akumulatorów litowych poświęca temu zjawisku osobny załącznik i wprost wymaga, żeby instalacja była na to przygotowana. W tym artykule wyjaśniam, skąd biorą się te przepięcia i jak się przed nimi chronić. Więcej o normach przeczytasz w artykule ABYC kontra ISO 13297: porównanie norm.
Jeśli masz klasyczne akumulatory kwasowe i przełącznik 1–2–BOTH, zajrzyj też do mojego wcześniejszego artykułu Przełącznik akumulatorów przy pracującym silniku. Czy zniszczysz w ten sposób alternator?. Tamten tekst dotyczy przełączania przez pozycję OFF. Ten dotyczy sytuacji, w której to BMS, a nie Ty, odłącza akumulator.
Każda instalacja litowa musi mieć BMS (ABYC E-13, pkt 13.6.1.1). BMS pilnuje, żeby akumulator pracował w bezpiecznych granicach podanych przez producenta: napięcia, prądu i temperatury. Gdy któraś z tych granic zostanie przekroczona, BMS najpierw próbuje zareagować łagodnie, a jeśli to nie pomaga, odcina akumulator.
Typowe powody odłączenia podczas ładowania:
Norma wymaga, żeby BMS odłączał akumulator niezależnie od ładowarek, regulatorów i inwerterów (pkt 13.7.1.1). Innymi słowy, BMS nie czeka, aż alternator przestanie ładować.
Norma zaznacza też dwie rzeczy, o których mało kto wie:
Producent akumulatora musi zresztą podać w dokumentacji informacje o odłączeniach, które mogą wystąpić przy normalnej pracy (pkt 13.8.1.7). Warto to przeczytać przed projektowaniem instalacji.
Alternator, ładowarka sieciowa czy regulator solarny MPPT oddają prąd do akumulatora, a akumulator ten prąd „przyjmuje” i stabilizuje napięcie w całej instalacji. Gdy BMS nagle odłączy akumulator:
Najgroźniejsze są źródła o dużej indukcyjności. Norma E-13 wymienia wprost alternatory dużej mocy, ładowarki i inwertery z ładowarką. Alternator to w praktyce cewka z wirującym polem magnetycznym. Nagłe odcięcie obciążenia powoduje, że energia zgromadzona w uzwojeniach musi gdzieś się „wyładować”.
Taki impuls przepięciowy może uszkodzić:
Dla porównania: europejska norma ISO 13297 (pkt 5.4) wymaga, żeby urządzenia prądu stałego działały w zakresie od 75% do 133% napięcia nominalnego, czyli w instalacji 12 V od 9 V do 16 V. Przepięcie od alternatora może ten zakres znacznie przekroczyć.
Załącznik normy E-13 opisuje sytuację, w której przepięcie uszkadza instalację tak, że wszystkie systemy elektryczne i napęd przestają działać. To nie jest teoria: jacht z jednym bankiem litowym, z którego startuje silnik i zasilana jest nawigacja, po odłączeniu przez BMS może zostać bez silnika, świateł i plotera.
Norma podkreśla, że przepięcia mogą wystąpić także przy akumulatorach kwasowych, na przykład gdy wyłączysz wyłącznik akumulatora przy pracującym alternatorze, albo gdy podczas ładowania przepali się bezpiecznik czy rozłączy stycznik. Przy LiFePO4 zdarza się to jednak dużo częściej, bo odłączenie jest wbudowaną funkcją BMS.
Norma mówi wprost (pkt 13.6.10.1): instalacja elektryczna jachtu musi być zaprojektowana tak, żeby odłączenie akumulatora przez BMS nie uszkodziło innych urządzeń.
Dodatkowo wymaga, żeby źródła ładowania pracowały zgodnie z profilem ładowania zalecanym przez producenta akumulatora (pkt 13.6.2.1), oraz zabrania podłączania odbiorników bezpośrednio do akumulatora z pominięciem BMS (pkt 13.6.1.2), chyba że producent wprost na to pozwala.
Załącznik normy wskazuje dwie drogi ochrony przed przepięciami.
BMS „rozmawia” z alternatorem (przez regulator zewnętrzny), ładowarką i regulatorem solarnym:
To najlepsze rozwiązanie. Wymaga jednak urządzeń, które potrafią się ze sobą komunikować, na przykład przez wyjście „zezwolenie na ładowanie” w BMS albo przez magistralę komunikacyjną, i co ważne, muszą być faktycznie podłączone. Na wielu jachtach widzę BMS z takim wyjściem, które nigdzie nie jest podłączone.
Jeśli urządzenia się nie komunikują, przepięcie trzeba pochłonąć. Norma wymienia:
Te środki mogą być wbudowane w BMS, w źródła ładowania albo zamontowane jako osobne urządzenia.
Norma E-13 zaleca alternatywne źródło zasilania dla krytycznych systemów: rozruchu silnika, napędu, świateł nawigacyjnych. Może to być nawet drugi akumulator litowy. W praktyce często sprawdza się takie rozwiązanie:
Akumulator kwasowy po stronie alternatora pełni przy okazji rolę „bufora”, o którym mówi norma.
| Zagadnienie | Co mówi norma |
|---|---|
| Czy BMS może odłączyć akumulator bez ostrzeżenia? | Tak, także rutynowo przy ładowaniu (E-13, załącznik; 13.8.1.7) |
| Czy instalacja musi być na to przygotowana? | Tak, odłączenie nie może uszkodzić innych urządzeń (E-13, 13.6.10.1) |
| Najgroźniejsze źródła | alternatory dużej mocy, ładowarki, inwertery z ładowarką |
| Ochrona z komunikacją | BMS ogranicza ładowanie albo wyłącza źródło przed odłączeniem |
| Ochrona bez komunikacji | diody lawinowe, ograniczniki przepięć, masa, akumulator kwasowy jako bufor |
| Zasilanie krytycznych systemów | zalecane alternatywne źródło (E-13) |
| Zakres napięć urządzeń | 9–16 V w instalacji 12 V (ISO 13297, pkt 5.4) |
Planujesz przejście na LiFePO4 albo masz już lit i dziwne awarie elektroniki? Zaprojektuję albo sprawdzę instalację zgodnie z ABYC E-13, łącznie z ochroną alternatora i zasilaniem awaryjnym. Napisz albo zadzwoń, także przez WhatsApp: +39 351 384 9089 lub +48 791 74 74 54.
Grzegorz Szubert, elektryk jachtowy, członek ABYC
Strefa klienta · Zlecenie online · Polityka prywatności i cookies · Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują ją Polityka prywatności oraz Warunki korzystania z usług Google.